احساس چرخش زمین زیر پا، تاری دید یا بیثباتی هنگام ایستادن، نشانههایی از سرگیجه هستند؛ یکی از شایعترین شکایات بیماران در مطبهای مغز و اعصاب. بر اساس آمار منتشر شده در Neurology Journal، از هر ۱۰ نفر، ۴ نفر در طول زندگی خود حداقل یک بار دچار سرگیجه میشوند. اگرچه اغلب موارد خفیف و گذرا هستند اما در برخی موارد میتوانند نشانهی اختلالات عصبی یا قلبی جدی باشند. در این مطلب، با مهمترین علل سرگیجه، روشهای پیشگیری و درمانهای علمی آن آشنا میشویم.
زمان خواندن: 15 دقیقه
علت سرگیجه چیست؟
سرگیجه یکی از شایعترین احساسات ناپایداری بدن است که بسیاری از افراد در سنین مختلف آن را تجربه میکنند. این حالت معمولاً با احساس چرخش محیط، سبکی سر یا از دست دادن تعادل همراه است و میتواند از چند ثانیه تا چند دقیقه ادامه یابد. منشأ اصلی آن معمولاً در گوش داخلی، مغز یا سیستم عصبی است، اما عواملی مانند افت فشار خون، استرس، کمخوابی و حتی تغذیه نادرست نیز میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند. شناخت دقیق علت، نخستین گام برای درمان موثر و پیشگیری از تکرار این وضعیت است.
1- اختلال در گوش داخلی
در بیش از ۵۰ درصد موارد، سرگیجه از اختلال در سیستم تعادل گوش داخلی ناشی میشود. این بخش از بدن مسئول ارسال سیگنالهای حرکتی به مغز است.
اختلالی به نام BPPV (سرگیجه وضعیتی خوشخیم) زمانی رخ میدهد که کریستالهای ریز درون مجرای گوش جابهجا میشوند و مغز سیگنال نادرست از موقعیت بدن دریافت میکند.
پژوهشها در The Lancet Neurology نشان میدهند که مانور سادهای به نام مانور اپلِی (Epley maneuver) میتواند در ۸۰ درصد بیماران باعث بهبود سریع علائم شود.
2- افت فشار یا کمخونی
یکی دیگر از دلایل رایج، افت ناگهانی فشار خون یا کمبود اکسیژنرسانی به مغز است. این نوع سرگیجه به طور معمول هنگام بلند شدن سریع از حالت نشسته یا خوابیده بروز میکند. بر اساس دادههای Harvard Health, کمبود آهن و هموگلوبین پایین نیز از عوامل موثر در احساس سبکی سر هستند. در چنین شرایطی، توصیه میشود مصرف مایعات افزایش یابد، وعدههای غذایی متعادلتر شوند و در صورت نیاز، پزشک مکملهای آهن یا ویتامین B12 تجویز کند.
3- استرس و اضطراب
مطالعات Journal of Anxiety Disorders نشان میدهند که اضطراب مزمن و حملات پانیک میتوانند باعث سرگیجههای مکرر شوند، حتی بدون هیچ مشکل جسمی واضح. در این نوع سرگیجه همراه با استرس، بیمار اغلب احساس شناور بودن یا سبکی سر دارد، نه چرخش واقعی محیط. تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشن، ورزش منظم و مشاوره رواندرمانی از روشهای موثر کنترل این نوع سرگیجه محسوب میشوند.
4- داروها و تداخلات دارویی
برخی داروها مانند آنتیهیستامینها، داروهای ضدافسردگی یا داروهای فشار خون ممکن است باعث اختلال موقتی در تعادل شوند. مطالعهای در BMJ Open نشان میدهد که ترکیب همزمان چند داروی موثر بر سیستم عصبی، احتمال بروز سرگیجه را دو برابر میکند. اگر پس از شروع داروی جدید احساس سرگیجه دارید، مصرف آن را خودسرانه قطع نکنید؛ بلکه با پزشک مشورت کنید تا دوز یا دارو تغییر یابد.
5- کم آبی بدن و تغذیه نامناسب
کمآبی، یکی از سادهترین و در عین حال شایعترین دلایل سرگیجه است. کاهش مایعات در خون باعث افت حجم پلاسما و کاهش جریان خون مغز میشود. همچنین، افت قند خون (بهویژه در افرادی که وعدههای غذایی خود را حذف میکنند یا رژیمهای سخت دارند) میتواند احساس ضعف و سرگیجه ایجاد کند.
توصیه پزشکان در این زمینه چیست؟
- روزانه حداقل ۸ لیوان آب بنوشید.
- هیچ وعده غذایی را حذف نکنید.
- میانوعدههای سرشار از پروتئین مصرف کنید تا سطح قند خون پایدار بماند.
6- بیماریهای مغز و اعصاب
در موارد نادر، علت سرگیجه میتواند به اختلالات عصبی مانند میگرن دهلیزی، التهاب عصب دهلیزی یا حتی سکته مغزی مرتبط باشد. اگر سرگیجه با علائمی مانند دوبینی، لکنت زبان، ضعف یک سمت بدن یا سردرد شدید همراه است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. پژوهشهای American Neurological Association تاکید دارند که تشخیص زودهنگام میتواند احتمال عوارض دائمی را به شدت کاهش دهد.
علت سرگیجه در سنین مختلف
سرگیجه میتواند در هر سنی بروز کند اما علت آن در کودکان، بزرگسالان و سالمندان متفاوت است. در کودکان سرگیجه به دلیل کم خونی، افت فشار، تب یا مشکلات گوش میانی رخ میدهد. در سنین نوجوانی نیز تغییرات هورمونی و کمبود خواب نقش مهمی دارند.
در بزرگسالان، استرس، فشار خون بالا یا پایین، کمخونی، و مصرف داروهای خاص از دلایل شایع سرگیجه هستند. علاوه بر این، در افراد سالمند، علت اصلی سرگیجه کاهش جریان خون مغز، مشکلات تعادلی، یا عوارض دارویی است. توجه به سن فرد در تشخیص دقیق علت سرگیجه اهمیت زیادی دارد.
علت سرگیجه در زنان
زنان به دلیل تغییرات هورمونی در دوران قاعدگی، بارداری یا یائسگی، بیشتر از مردان دچار سرگیجه میشوند. تغییرات ناگهانی سطح استروژن میتواند فشار خون را تحت تاثیر قرار دهد و احساس سبکی سر یا عدم تعادل ایجاد کند. علاوه بر این، کم خونی ناشی از قاعدگیهای سنگین یا تغذیه نامناسب، یکی از عوامل مهم سرگیجه در زنان است. استرس، اضطراب و خستگی مزمن نیز از دیگر علل شایع هستند که در بسیاری از خانمها مشاهده میشود.
علت سرگیجه و حالت تهوع در زنان
ترکیب سرگیجه و حالت تهوع در زنان به دلیل تغییرات هورمونی یا مشکلات گوش داخلی است. در دوران بارداری، تغییر فشار خون و تهوع صبحگاهی میتواند باعث سرگیجه شود. همچنین میگرنهای هورمونی و کمبود آهن میتوانند این دو علامت را همزمان ایجاد کنند. اگر این علائم با تاری دید یا درد قفسه سینه همراه باشند، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
علت سرگیجه و بیحالی در زنان
احساس هم زمان گیجی و بیحالی در زنان میتواند نشانه کم خونی، کمبود ویتامین D یا B12 و اختلالات تیروئیدی باشد. بسیاری از زنان در اثر رژیمهای محدود یا استرس طولانی دچار افت انرژی میشوند. در برخی موارد نیز افت فشار خون یا مصرف داروهای خاص (مانند داروهای آرامبخش یا ضدافسردگی) باعث بروز این علائم میشود. بررسی آزمایشگاهی و تنظیم تغذیه میتواند به بهبود قابل توجهی گردد.
علت سرگیجه در زنان مسن
در زنان مسن، علت اصلی گیج رفتن سر مربوط به مشکلات تعادل گوش داخلی، کاهش جریان خون مغز یا عوارض داروهای فشار خون است. همچنین ضعف عضلات گردن و تغییرات بینایی میتواند احساس ناپایداری در حرکت ایجاد کند. با افزایش سن، واکنش بدن به تغییر وضعیت کندتر میشود؛ به همین دلیل سالمندان هنگام برخاستن یا راه رفتن سریع ممکن است احساس سرگیجه کنند. پیادهروی ملایم، مصرف مایعات کافی و کنترل فشار خون از راهکارهای مفید هستند.
علت سرگیجه در زنان جوان
زنان جوان بیشتر به دلیل کمخونی، رژیمهای غذایی نامتعادل، یا کاهش قند خون دچار سرگیجه میشوند. فعالیت زیاد بدون تغذیه مناسب و مصرف زیاد قهوه نیز از عوامل تشدید کننده است. همچنین استرس و اضطراب تحصیلی یا شغلی میتواند با افزایش ضربان قلب و افت فشار باعث احساس سرگیجه شود. در این گروه سنی، ورزش منظم و تغذیه مناسب نقش مهمی در پیشگیری دارد.
علت سرگیجه پریودی
در دوران قاعدگی یا پریودی، کاهش سطح آهن و تغییرات هورمونی باعث افت انرژی و احساس ناپایداری میشود. خونریزی زیاد میتواند سطح هموگلوبین را پایین آورده و جریان اکسیژنرسانی به مغز را مختل کند. برای کنترل این وضعیت، مصرف مواد غذایی سرشار از آهن مانند گوشت قرمز، عدس و سبزیجات برگسبز و نوشیدن آب کافی توصیه میشود. همچنین استراحت کافی و کاهش استرس در دوران قاعدگی به تعادل بدن کمک میکند.
علت سرگیجه در مردان
در مردان، سرگیجه بیشتر به دلایل فیزیکی یا متابولیک مانند فشار خون، کمبود خواب، مصرف الکل یا نیکوتین، و کم آبی بدن رخ میدهد. همچنین برخی داروهای فشار خون یا مشکلات قلبی میتوانند احساس چرخش سر یا عدم تعادل ایجاد کنند. در برخی موارد، کار طولانی مدت در محیطهای پر استرس یا قرار گرفتن در معرض گرما و فعالیت بدنی سنگین نیز موجب افت فشار و سرگیجه در مردان میشود. بررسی دقیق وضعیت سلامت عمومی و سبک زندگی برای تشخیص علت ضروری است.
علت سرگیجه در کودکان
در کودکان، سرگیجه به علت تب، عفونت گوش میانی، یا افت قند خون رخ میدهد. گاهی اوقات هم اضطراب مدرسه یا کم خوابی باعث احساس چرخش سر در کودک میشود. اگر کودک همراه با سرگیجه دچار حالت تهوع یا استفراغ باشد، احتمال درگیری سیستم تعادلی گوش یا ویروسهای فصلی وجود دارد. در هر صورت، سرگیجههای مکرر در کودکان نیاز به بررسی پزشک متخصص کودکان یا گوش و حلق و بینی دارد و در این زمینه، حتما پیگیر شوید.
علت سرگیجه افراد مسن
در سنین بالا، تغییرات فیزیولوژیکی بدن مانند کاهش فشار خون، ضعف بینایی یا اثر داروها میتواند باعث احساس ناپایداری شود. سالمندان بیشتر در معرض اختلالات تعادلی ناشی از مشکلات گوش داخلی یا کم خونی هستند. همچنین مصرف همزمان چند دارو برای بیماریهای مختلف ممکن است بر سیستم عصبی اثر بگذارد. تنظیم داروها، انجام آزمایشهای منظم و تحرک روزانه از مهمترین روشهای پیشگیری است.
علت سرگیجه ناگهانی هنگام بلند شدن
گیج رفتن سر به صورت ناگهانی هنگام بلند شدن از حالت نشسته یا خوابیده، ناشی از افت فشار خون وضعیتی (ارتواستاتیک) است. در این حالت، مغز برای چند لحظه خون کافی دریافت نمیکند و فرد احساس سیاهی چشم یا چرخش سر دارد. این وضعیت خطرناک نیست اما اگر به صورت مکرر رخ دهد، ممکن است نشانه کم آبی بدن یا اختلال در سیستم گردش خون باشد. نوشیدن آب کافی، برخاستن آرام و کنترل فشار خون به کاهش این حالت کمک میکند.
علت سرگیجه و حالت تهوع ناگهانی
حالت تهوع ناگهانی ناشی از گیج رفتن سر ممکن است به دلیل عفونت گوش داخلی (لابیرنتیت) یا ویروسهای فصلی ایجاد شود. در این حالت، فرد احساس چرخش محیط و ناتوانی در حفظ تعادل دارد. گاهی هم این علائم ناشی از میگرن یا افت قند خون هستند. در صورت همراهی با دوبینی، ضعف یکطرف بدن یا مشکل در گفتار، باید فورا به اورژانس مراجعه کرد زیرا ممکن است نشانه سکته مغزی باشد.
سرگیجههای خطرناک
این نوع اختلال زمانی خطرناک میشود که همراه با علائمی مانند تاری دید، ضعف ناگهانی، بیحسی اندامها، درد قفسه سینه یا اختلال در گفتار باشد. این موارد میتوانند نشانه حمله قلبی یا سکته مغزی محسوب شوند. اگر سرتان به صورت ناگهانی، بدون علت مشخص یا همراه با افت هوشیاری، گیج رفت، نیاز به بررسی فوری پزشک متخصص دارد. درمان به موقع میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
علت سرگیجه ناگهانی هنگام بلند شدن
زمانی که فرد به صورت ناگهانی از حالت نشسته یا خوابیده بلند میشود، ممکن است برای چند ثانیه احساس سبکی سر یا تار شدن دید پیدا کند. این حالت به دلیل افت ناگهانی فشار خون رخ میدهد و به آن فشار خون وضعیتی گفته میشود. در چنین شرایطی، مغز برای لحظهای خون کافی دریافت نمیکند و احساس چرخش سر یا سیاهی چشم به وجود میآید.
نوشیدن آب کافی، تغذیه منظم و بلند شدن آهسته از وضعیت نشسته یا درازکش میتواند از بروز این مشکل جلوگیری کند. در صورت تکرار مداوم، بهتر است وضعیت قلب، فشار خون و میزان مایعات بدن توسط پزشک بررسی شود.
علت سرگیجه و حالت تهوع ناگهانی
ترکیب احساس چرخش سر با تهوع ناگهانی اغلب نشاندهنده درگیری سیستم تعادلی بدن است که در گوش داخلی قرار دارد. عفونتهای ویروسی گوش، میگرن یا اختلال در جریان خون مغز میتوانند از دلایل بروز این حالت باشند. در برخی افراد، افت شدید قند خون یا مصرف مواد غذایی فاسد نیز باعث بروز این علائم میشود. همچنین در صورت همراهی با تاری دید، دوبینی یا بیحسی بدن، مراجعه فوری به پزشک ضروری است؛ زیرا این علائم ممکن است هشداردهنده مشکلات عصبی یا سکته مغزی باشند.
علت سرگیجه و سنگینی سر
احساس فشار یا سنگینی در سر همراه با چرخش میتواند به دلیل گرفتگی عضلات گردن، استرس یا کمبود خواب باشد. تنشهای عضلانی در ناحیه گردن جریان خون به مغز را مختل کرده و احساس سنگینی و ناپایداری ایجاد میکند. همچنین در برخی موارد، آلرژیها، مشکلات سینوسی یا التهاب گوش میانی نیز این احساس را تشدید میکنند. استفاده از بالش مناسب، کاهش استرس و بررسی وضعیت سینوسها میتواند به بهبود کمک کند.
علت سرگیجه موقع دراز کشیدن
برخی افراد هنگام دراز کشیدن یا چرخاندن سر روی بالش احساس چرخش شدید پیدا میکنند. این حالت به دلیل تجمع کریستالهای کوچک در گوش داخلی است که موقعیت بدن را به مغز اطلاع میدهد. هنگامیکه این ذرات در جای نادرست قرار گیرند، احساس چرخش در حالت استراحت ایجاد میشود.
این وضعیت که «BPPV» یا سرگیجه وضعیتی خوشخیم نام دارد، خطرناک نیست اما آزاردهنده است. فیزیوتراپی مخصوص گوش یا انجام حرکات اصلاحی سر میتواند به درمان آن کمک کند.
علت سرگیجه اول صبح
بسیاری از افراد هنگام بیدار شدن از خواب احساس ناپایداری یا سبکی سر دارند. این وضعیت ناشی از کاهش قند خون، کم آبی بدن یا افت فشار در طول شب است. خوابیدن طولانی و برخاستن ناگهانی نیز میتواند باعث کاهش جریان خون مغز شود. مصرف یک لیوان آب پس از بیدار شدن، خوردن صبحانه سبک و بلند شدن تدریجی از تخت میتواند از بروز این حالت جلوگیری کند. اگر این احساس هر روز تکرار شود، باید عملکرد سیستم قلب و عروق بررسی شود.
علت سرگیجه از گوش میانی
گوش میانی نقش مهمی در حفظ تعادل بدن دارد و هرگونه التهاب یا عفونت در این ناحیه میتواند باعث عدم تعادل شود. بیماریهایی مانند عفونت گوش یا تجمع مایع پشت پرده گوش از دلایل رایج این نوع سرگیجه هستند. در این حالت ممکن است همراه با احساس چرخش، زنگ زدن گوش یا کاهش شنوایی نیز دیده شود. درمان عفونت با داروهای تجویز شده توسط متخصص گوش و استفاده از آنتیبیوتیکها میتواند مشکل را برطرف کند.
علت سرگیجه از پشت سر
وقتی چرخش سر همراه با درد یا فشار در ناحیه پسسری باشد، احتمال درگیری عضلات گردن یا مشکلات جریان خون مغز مطرح است. گرفتگی عضلات گردن بر اثر نشستن طولانی یا وضعیت نامناسب خواب میتواند باعث چنین حالتی شود. در برخی موارد، سردردهای میگرنی یا مشکلات مهرههای گردن نیز در ایجاد این نوع سرگیجه نقش دارند. ماساژ ملایم، حرکات کششی گردن و کنترل استرس به کاهش علائم کمک میکند.
این نوع احساس با درد یا تیر کشیدن از گردن به پشت سر همراه است. گرفتگی عضلات و التهاب اعصاب گردنی از مهمترین دلایل بروز این حالت هستند. ضعف در عضلات گردن یا کار طولانیمدت با کامپیوتر میتواند عامل تشدید کننده باشد. در موارد شدید، این وضعیت ممکن است نشانه مشکلات عصبی یا عروقی باشد که باید با معاینه دقیق تشخیص داده شود. استفاده از صندلی مناسب و انجام تمرینات کششی روزانه برای پیشگیری بسیار موثر است.
علت سرگیجه بعد از خوردن غذای چرب
غذاهای سنگین و پرچرب هضم دشواری دارند و پس از مصرف، مقدار زیادی خون به دستگاه گوارش منتقل میشود. این فرآیند ممکن است جریان خون مغز را کاهش داده و احساس چرخش یا ضعف ایجاد کند. افزون بر آن، افزایش ناگهانی قند خون پس از وعدههای چرب و سنگین میتواند احساس بیتعادلی ایجاد کند. مصرف وعدههای کوچکتر و پرهیز از غذاهای خیلی چرب در وعده شام راهکار موثری برای پیشگیری است.
علت سرگیجه بعد از سیگار
نیکوتین موجود در سیگار باعث انقباض رگهای خونی و کاهش جریان خون مغز میشود که نتیجه آن احساس سبکی یا چرخش سر است. بهویژه در افرادی که به تازگی سیگار میکشند یا با معده خالی این کار را انجام میدهند، احتمال بروز آن بیشتر است.
ترک تدریجی سیگار و افزایش مصرف مایعات میتواند به بهبود گردش خون و کاهش این حالت کمک کند. در صورت تداوم علائم، بررسی وضعیت قلب و عروق توصیه میشود.
علت سرگیجه بعد از قلیان
قلیان به دلیل میزان بالای نیکوتین و مونوکسید کربن، باعث کاهش اکسیژنرسانی به مغز میشود. همین امر موجب بروز احساس سبکی سر، تهوع و حتی سیاهی دید در برخی افراد میگردد. اگر فرد در محیط بسته قلیان مصرف کند، اثرات کمبود اکسیژن تشدید میشود. قطع مصرف و تنفس در هوای تازه، نوشیدن آب و فعالیت بدنی سبک میتواند به بازگشت تعادل کمک کند.
تجربه واقعی بیماران درباره علت سرگیجه
در انجمنهای سلامت جهانی، بیماران تجربههای متنوعی از مدیریت سرگیجه خود بیان کردهاند. یکی از کاربران مینویسد: «من سالها سرگیجه داشتم تا وقتی دکترم تشخیص داد گوش داخلیام دچار BPPV شده. با مانور اَپلی فقط در دو هفته علائم از بین رفت.» کاربر دیگری نوشته: «وقتی استرسم زیاد میشد، دنیا دور سرم میچرخید. با تمرین یوگا و کنترل تنفس، دفعات سرگیجههام خیلی کمتر شد.»
شما هم در کامنتها برای ما از تجربیات واقعی خود بنویسید!
نتیجهگیری
سرگیجه یک علامت است، نه یک بیماری. شناخت دقیق علت سرگیجه کلید درمان موثر آن است. در بیشتر موارد، با اصلاح سبک زندگی، هیدراته ماندن، مدیریت استرس و پیگیری پزشکی میتوان از بروز مجدد آن جلوگیری کرد. اگر سرگیجه بیش از چند روز ادامه یافت یا همراه با سایر علائم عصبی بود، مراجعه به پزشک متخصص مغز و اعصاب ضروری است.
سوالات متداول
آیا سرگیجه همیشه نشانه بیماری جدی است؟
خیر. در بیشتر موارد علت آن ساده و قابل درمان است اما اگر مکرر یا شدید باشد، باید بررسی تخصصی انجام شود.
بهترین درمان خانگی برای سرگیجه چیست؟
نوشیدن آب کافی، نشستن هنگام بروز سرگیجه، انجام مانور اَپلی (در صورت تشخیص BPPV) و تنفس آرام از موثرترین راهکارها هستند.
آیا کمبود خواب باعث سرگیجه میشود؟
بله. خواب ناکافی میتواند تعادل سیستم عصبی را مختل کرده و احساس سبکی سر ایجاد کند.
