دهان یک عضو فعال بدن است که در تمام طول روز درگیر خوردن، نوشیدن، تنفس، لبخند زدن، اخم کردن و صحبت کردن است. این عضو مهم همواره در معرض حمله میکروبها و همچنین فرسایش ناشی از فعالیت مداوم قرار دارد. به عنوان یک درگاه به دستگاههای تنفسی و گوارشی بدن، دهان همچنین یک پنجره به سلامت کلی بدن است. در این مقاله از دکتر پرس، به برخی از شرایطی که میتوانند دهان انسان را تحت تاثیر قرار دهند، اشاره میکنیم.
زمان خواندن: 8 دقیقه
مهمترین بیماری دهان
در ادامه به 20 مورد از مهمترین بیماریهای مرتبط با دهان انسان اشاره میکنیم که کمتر کسی آن را میشناسد.
بیماری لثه
بیماری لثه با التهاب لثهها (ژنژیویت) آغاز میشود؛ لثههایی متورم و قرمز که به آسانی خونریزی میکنند. این التهاب ناشی از تجمع باکتریها (به شکل پلاک) در پایه دندانها است. اگر درمان نشود، بیماری میتواند به پریودنتیت پیشرفته تبدیل شود. عفونتی شدید در لثه که میتواند بافت لثه و استخوان نگهدارنده دندانها را تخریب کند.
پوسیدگی دندان
پوسیدگی دندان در همه مراحل زندگی شایع است و با تعداد زیادی از بیماریها از جمله بیماری قلبی، زوال عقل، زخم معده و نارسایی کلیه مرتبط است. باکتریهای موجود در دهان اسیدهایی تولید میکنند که مینای دندان را فرسایش داده و باعث ایجاد حفره (کرمخوردگی) میشوند. اگر حفرهها درمان نشوند، باکتریها به عاج نرمتر دندان نفوذ کرده و در نهایت پالپ داخلی دندان را آلوده میکنند. علائم شامل لکههای تغییر رنگ یافته روی دندانها، حساسیت به دما، بوی بد دهان و درد دندان یا فک است.
بروکسیسم (دندان قروچه)
بروکسیسم به معنای فشردن یا ساییدن دندانها در زمان عدم غذا خوردن است. این حالت در خواب رخ میدهد و به عنوان یک اختلال حرکتی مرتبط با خواب در نظر گرفته میشود اما میتواند هنگام بیداری نیز اتفاق بیفتد. شایعترین موارد آن در کودکان دیده میشود و در بزرگسالان ممکن است با استرس، اضطراب شدید و آپنه خواب مرتبط باشد. علائم شامل خواب ناکافی، سردرد، درد گردن و فک، سایش یا آسیب به دندانها و ایجاد فرورفتگیهای لبهدار در زبان است.
اختلال مفصل گیجگاهی فکی
TMD یک وضعیت دردناک از بیماری دهان است که مفصل فکی (که فک پایین را به جمجمه متصل میکند) را تحت تاثیر قرار میدهد؛ این مفصل پیچیده در جویدن، بلع، صحبت کردن و خمیازه کشیدن نقش دارد. علائم TMD شامل درد فک، مشکل در باز یا بسته کردن دهان و صدای کلیک یا تق تق هنگام حرکت فک است.
شکافهای دهانی
برخی نوزادان با شکاف در سقف دهان و/یا لب متولد میشوند که به آن شکاف کام و شکاف لب گفته میشود. این شکافها میتوانند در لب، کام یا هر دو رخ دهند و در یک طرف یا هر دو طرف دهان ظاهر شوند. این وضعیت در اوایل بارداری ایجاد میشود، زمانی که بافتها یا ساختارهای استخوانی لب و دهان جنین به درستی به هم نپیوندند. عوامل ژنتیکی و محیطی مانند کمبود فولیک اسید، سیگار، دیابت، چاقی، عفونتهای ویروسی و استفاده از برخی داروها در بارداری نقش دارند.
ادونتومها
ادونتومها تومورهای خوشخیم دندانی هستند که میتوانند به شکل یک دندان اضافی یا مجموعهای از دندانهای کوچک ظاهر شوند. این شایعترین نوع تومور دندانی است که در نوجوانی یا اوایل بزرگسالی تشخیص داده میشود. علائم اغلب وجود ندارد اما میتواند شامل درد، تورم و تاخیر در رشد دندانهای دائمی باشد.
بوی بد دهان
بوی بد دهان یا هالیتوزیس ناشی از سنگهای لوزه، پوسیدگی دندان، بیماری لثه یا عفونتهای دهانی و سینوسی است اما میتواند نشاندهنده بیماریهای جدیتری مانند دیابت، سرطان ریه و فیبروز کیستیک نیز باشد.
واکنشهای حساسیت دهانی
واکنشهای حساسیت یا بیماری دهانی، واکنشهای غیرطبیعی در اطراف دهان به مقدار کم از مواد بیضرر مانند غذاها، داروها، آمالگام دندان و بیحسیها هستند. علائم میتواند از واکنشهای آلرژیک تهدیدکننده زندگی مانند آنافیلاکسی تا علائم خفیف مانند تورم، خارش، سوزش یا زخمهای دهان و نوعی ژنژیویت قرمز روشن باشد. واکنشها میتوانند فوری یا با تاخیر باشند و شناسایی ماده مقصر را دشوار کنند.
خشکی دهان
خشکی دهان یا زروستومیا، وضعیت شایعی است که به خودی خود اختلال محسوب نمیشود بلکه یک علامت یا عارضه جانبی است. دلایل شامل داروهایی که جریان بزاق را کاهش میدهند، تنفس دهانی به دلیل گرفتگی بینی، کم آبی، آسیب به غدد بزاقی (مانند پرتودرمانی) و بیماریهای خودایمنی مانند سندرم شوگرن به وجود میآید. خشکی دهان کیفیت زندگی و سلامت دهان را کاهش داده و باعث ناراحتی، اختلال در چشایی، دشواری در صحبت و بلع و افزایش خطر پوسیدگی و عفونتهای قارچی میشود.
سندرم سوزش دهان
این سندرم با احساس سوزش مکرر یا پایدار در زبان، لبها یا دهان تعریف میشود و اغلب با خشکی دهان و تغییر چشایی همراه است. بیشترین شیوع در زنان پس از یائسگی است. علت دقیق ناشناخته است اما ممکن است به آسیب عصبی ناشی از تغییرات هورمونی مرتبط باشد.
التهاب یا ورم لوزه
التهاب لوزه با عفونت لوزهها مشخص میشود و علائمی چون التهاب، گلودرد، تورم غدد گردن و تب دارد. لوزهها جزئی از سیستم لنفاوی هستند و التهاب آنها بیشتر در کودکان شایع است. برخی افراد در صورت ابتلا به التهاب مزمن لوزهها که جزو مهمترین بیماری دهان است، نیاز به جراحی دارند.
التهاب حنجره یا لارنژیت
التهاب حنجره به صورت موقت یا مزمن رخ میدهد و باعث گرفتگی صدا، گلودرد و/یا سرفه میشود. شایعترین علت آن عفونتهای تنفسی مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا است اما علل غیر عفونی شامل فشار بیش از حد به صدا، رفلاکس اسید، آلرژی، سرطان، بیماری خودایمنی، پولیپها و تماس با دود و مواد تحریککننده را شامل میشود.
هرپانژینا
هرپانژینا یک بیماری ویروسی مسری است که باعث ایجاد لکههای کوچک قرمز با حلقه در پشت گلو میشود و با تب، تورم غدد، گلودرد و کاهش اشتها همراه است. بیشتر در کودکان زیر ۱۰ سال دیده و توسط انتروویروسها منتقل میشود.
گلودرد استرپتوکوکی
عفونت باکتریایی گلو و لوزهها که توسط Streptococcus pyogenes ایجاد میشود. علائم شامل تب، درد گلو هنگام بلع، قرمزی و تورم لوزهها و لکههای کوچک قرمز در سقف دهان است. اگر درمان نشود، میتواند منجر به تب روماتیسمی و بیماری کلیه شود.
زخمهای دهان
زخمهای دهان ضایعات کوچک و کمعمق روی زبان، گونههای داخلی، لبها یا سقف دهان هستند. شایعترین نوع آنها آفتها هستند که خود به خود بهبود مییابند اما میتوانند با عفونتهای ویروسی، بیماریهای گوارشی، اختلالات خودایمنی یا تومورهای خوشخیم یا بدخیم مرتبط باشند.
ویروس هرپس سیمپلکس
ویروس HSV-1 یک ویروس بسیار مسری و جزو مهمترین بیماری دهانی است که سلولهای عصبی اطراف دهان را آلوده میکند و باعث ایجاد تاولهای دردناک روی لبها میشود. عفونت مادامالعمر است و بیش از دو سوم بزرگسالان تا سن ۵۰ سال به آن میتوانند ابتلا پیدا کنند.
سندرم ملکرسون-روزنتال
یک اختلال عصبی نادر که باعث تورم مکرر صورت و لبها، زبان شیاردار و فلج صورت میشود. تورم ممکن است به مرور دائمی شود. این سندرم بیشتر در زنان شایع است و درمان قطعی ندارد.
سرطان دهان
سرطان دهان هشتمین سرطان شایع در مردان است و سالانه حدود ۲۰۰ هزار نفر را تحت تاثیر قرار میدهد، عمدتا در بزرگسالان مسن. هر قسمت دهان میتواند تحت تاثیر قرار بگیرد؛ از جمله لبها، زبان، کام، گونهها و لثهها. شایعترین نوع آن کارسینوم سلول سنگفرشی است که با مصرف تنباکو، الکل و ویروس اچ پی وی ارتباط دارد. علائم شامل زخمها یا لکههایی است که بهبود نمییابند، دندانهای لق، خونریزی و مشکل در بلع.
برفک دهان یا کاندیدیازیس دهانی
یک رشد بیش از حد از قارچ Candida albicans است که میتواند باعث عفونت یا بیماری دهانی شود. در افراد با سیستم ایمنی سالم خفیف است و با لکههای سفید روی زبان و سقف دهان مشخص میشود. در نوزادان شایع است و میتواند از طریق شیردهی منتقل گردد.
ماکروگلوسیا
شرایط نادر که در آن زبان به طور غیرطبیعی بزرگ است و میتواند در خوردن، تنفس، صحبت و رشد دندانها و فک اختلال ایجاد کند. میتواند مادرزادی یا اکتسابی باشد و با بیماریهایی مانند سندرم داون مرتبط باشد.
نتیجهگیری
دهان نه تنها برای خوردن و صحبت کردن اهمیت دارد، بلکه بازتابی مستقیم از سلامت کلی بدن است. بیماری دهانی مانند پوسیدگی دندان، بیماری لثه، خشکی دهان، سندرم سوزش دهان و حتی سرطان دهان میتوانند نشاندهنده مسائل سلامت داخلی یا سبک زندگی باشند. مراقبت منظم از دهان، بررسی علائم غیرعادی و مراجعه به دندانپزشک یا پزشک در صورت نیاز، به پیشگیری و درمان بسیاری از مشکلات کمک میکند. در نهایت، دهان سالم، نشانهای از بدن سالم است.
سوالات متداول
چگونه میتوان از پوسیدگی دندان پیشگیری کرد؟
مسواک زدن دو بار در روز، استفاده از نخ دندان، کاهش مصرف قند و مراجعه منظم به دندانپزشک میتواند از پوسیدگی دندان جلوگیری کند.
آیا بوی بد دهان همیشه نشانه بیماری است؟
نه، بوی بد دهان ممکن است ناشی از غذا، کمآبی یا بهداشت نامناسب باشد اما گاهی میتواند به بیماریهای دهان، گلو یا حتی دیابت و مشکلات گوارشی اشاره کند.
خشکی دهان چه عوارضی دارد؟
خشکی دهان میتواند باعث دشواری در بلع، صحبت کردن، کاهش حس چشایی، افزایش خطر پوسیدگی دندان و عفونتهای قارچی شود.
سندرم سوزش دهان چیست و چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند؟
سندرم سوزش دهان باعث احساس سوزش مداوم در زبان، لبها یا دهان میشود و اغلب در زنان پس از یائسگی شایع است. علت دقیق آن هنوز ناشناخته است.
چه زمانی باید برای معاینه دهان به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده زخمها یا لکههای غیرعادی، درد مداوم، تورم، خونریزی یا تغییر شکل دهان و دندانها، مراجعه فوری به پزشک یا دندانپزشک ضروری است.
